Een interview met Rudy Reichstadt door Lucie Spindler

 

De auteur van L’opium des imbéciles kijkt naar de vloedgolf van samenzweringstheorieën en de ontkenning van de gruweldaden van Hamas in de nasleep van de aanslagen van 7 oktober. In hoeverre tasten deze theorieën onze menselijkheid en redelijkheid aan, die de fundamenten vormen van onze democratie? Hier volgen enkele antwoorden.

 

Lucie Spindler : Na de aanvallen van Hamas op 7 oktober waren er al snel samenzweringstheorieën op de sociale media. Sommigen verklaarden dat Israël zelf achter deze aanvallen zat. Hoe verklaart u dat dit al zo snel na een dergelijke traumatische gebeurtenis gebeurt?

Het is niet heel erg verrassend. Ik zinspeel hier al op in mijn boek L’Opium des imbéciles (Grasset, 2019): in de vroege uren van de ochtend van de gebeurtenis, wanneer de feiten nog niet helemaal duidelijk zijn geworden, hebben de “real-time revisionisten” die samenzweringstheoretici zijn, er alle belang bij om de heersende onduidelijkheid uit te buiten om hun eigen zekerheden te doen gelden. Het doel is om het geweten van mensen “in te prenten” voordat de belangstelling voor de gebeurtenis afneemt en vooral voordat de serieuze pers een verhaal voor het nageslacht neerzet dat de werkelijke feiten respecteert. Vandaar dat ze vaak de indruk wekken bezig te zijn met een soort race tegen de klok. We zien dat ze op een Pavloviaanse manier een verhaal toepassen op de lopende gebeurtenissen, een verhaal dat hun visie op de wereld en hun obsessies versterkt. Voor hen is het strategisch om het veld zo snel mogelijk te bezetten, om het ijzer te smeden zolang het nog heet is.

Sinds 11 september is de tijd tussen de aankondiging van een nieuwsbericht en het verschijnen van de eerste samenzweringstheorieën steeds korter geworden. Van een paar weken tot een paar dagen en vervolgens slechts een paar minuten. Zo publiceerde de samenzweringstheoreticus Thierry Meyssan op de middag van 7 januari 2015, de dag van de aanslag op Charlie Hebdo, een tekst waarin hij de aard van het gebeurde in twijfel trok en Israël en de Verenigde Staten beschuldigde. Bij 11 september 2001 had hij daar een paar weken voor nodig. Wat de aanslagen van 13 november 2015 betreft, was er een bijna gelijktijdigheid tussen de gebeurtenis en de opkomst van samenzweringstheorieën op de sociale media. Terwijl het nieuws nog maar net was uitgezonden op 24-uurskanalen en voordat de politie de Bataclan had bestormd, beweerden sommige Twitter-accounts al dat we te maken hadden met een false flag, met andere woorden een nepaanslag.

Dit fenomeen herhaalde zich op 7 oktober. Op dezelfde dag hoorden we mensen al speculeren dat Israël perfect op de hoogte zou zijn geweest van wat er werd voorbereid en het opzettelijk had laten gebeuren. Daarna ontstond geleidelijk het idee dat de burgers vooral door het Israëlische leger zelf waren gedood. Of dat er onder de lijken, die moeilijk te identificeren waren, in feite honderden Palestijnen lagen die Israël had laten doorgaan voor Israëlische slachtoffers.

De antizionistische beweging geeft uiting aan een sterke hang naar samenzweringsverhalen en zelfs, in dit geval, negationisme. Aan de andere kant wordt het politiek-ideologische aanbod voornamelijk geleverd door individuen op sociale media. In de Engelstalige wereld zijn er enkele accounts die extreem goed worden gevolgd en die worden betaald om desinformatie te produceren. Dit zijn onder andere mensen als Jackson Hinkle en Max Blumenthal, die allemaal desinformatie verspreiden die gunstig is voor het Kremlin. Deze accounts kunnen niet worden vergeleken met Israëlische oorlogscommunicatie, die natuurlijk ook bestaat. Er is een asymmetrie, zoals bijvoorbeeld blijkt uit de beelden van de wapens die zijn gevonden in het Al-Shifa ziekenhuis in Gaza, waarvan de Israëlische inlichtingendienst gelooft dat het een van de hoofdkwartieren van Hamas is. De enige enscenering hier bestaat uit het triomfantelijk presenteren van twee Kalasjnikovs en een paar patronen als iets anders dan een nogal magere buit. Israël blijft, hoe dubieus de keuzes van zijn regering ook zijn, een open samenleving. Ik denk dat we nooit moeten toegeven aan het relativisme dat ons wil doen geloven dat een democratie en een terroristische organisatie (of een totalitair regime) dezelfde relatie tot de waarheid hebben. Dat is niet zo. Een beweging als Hamas, wiens visie op de wereld – zoals vaak wordt vergeten aan te geven – volslagen waanzinnig en tot de hoogste graad samenzweerderig is, deinst er niet voor terug om te liegen. Liegen is hun zuurstof. Het is voor hen van vitaal belang om Israël te demoniseren om hun greep te behouden en te rechtvaardigen dat er zoveel levens aan worden opgeofferd. De staat Israël is daarentegen een democratie, wat zijn vijanden ook mogen beweren. In zekere zin is democratie een soort organisatie van de samenleving die ontworpen is om het bewind van leugens te voorkomen, om pogingen tot manipulatie te voorkomen door middel van een hele reeks waarborgen (vrije verkiezingen, pluralisme, persvrijheid, de rechtsstaat, enz.)

Lucie Spindler: Wat zijn de gevolgen van deze samenzweringstheorieën, die zich tegenwoordig razendsnel verspreiden dankzij de sociale media?

Dit fenomeen heeft een onmiddellijke impact op de media, veel meer dan voorheen. De traditionele media hebben te kampen met oneerlijke concurrentie van zogenaamde “alternatieve” of “reïnformatieve” media. De versnelling van nepnieuws houdt verband met de combinatie van sociale media, breedband en smartphones. We weten uit een studie van het Massachusetts Institute of Technology dat valse informatie zes keer sneller circuleert dan ware informatie. Vooral omdat de strijd tegen desinformatie structureel asymmetrisch is, omdat het oneindig veel meer tijd kost om een gerucht te verifiëren dan om het in omloop te brengen. Als online desinformatie alleen maar negatieve effecten zou hebben op het internet, zouden we het nog kunnen negeren, maar dat is helaas niet het geval. Onze samenlevingen zijn nog nooit zo gepolariseerd geweest en alle experts zijn het erover eens dat dit een van de IRL (“in het echte leven”) effecten is van de negativiteitsbias die wordt aangemoedigd door de algoritmes van de platforms. We moeten ze dus dringend met vastberadenheid reguleren. Het voortbestaan van de mogelijkheid om in een democratie te blijven leven hangt er zelfs van af.

Lucie Spindler: Is er een verschil tussen Twitter (nu X) en de andere platforms?

Twitter is een speciaal platform omdat het een centrale plaats in het publieke debat heeft verworven. Het is alomtegenwoordig in de media omdat het zo gemakkelijk is om Twitter-inhoud te integreren bij het schrijven van een artikel voor het web. Bovenal is Twitter een soort wereldwijde agora waar elke politieke speler aanwezig moet zijn. En het werkt! Een aanzienlijk deel van de zendtijd op 24-uursnieuwskanalen wordt nu besteed aan commentaren die op Twitter zijn geplaatst. Gedurende de vier jaar van zijn presidentschap heeft Donald Trump de Verenigde Staten praktisch geregeerd vanaf zijn Twitter-account.

Lucie Spindler: Onlangs was er een verrassend fenomeen op TikTok. Miljoenen gebruikers deelden de “Brief aan Amerika” van Osama bin Laden, geschreven in 2002 om de aanslagen van 9/11 te rechtvaardigen. Veel gebruikers leken verleid door deze brief en verklaarden dat het hun ogen had geopend voor geopolitieke kwesties. Hoe kan zo’n omkering van waarden worden verklaard?

Het lijkt een beetje op het herontdekken van Mein Kampf van Adolf Hitler. Deze brief van Osama Bin Laden is de ontkenning van elk humanisme, van alle ideeën over vooruitgang, van alles wat de basis vormt van democratische waarden. Het is een apologie voor geweld en barbarij. Het is virulent anti-Amerikaans, maar ook schaamteloos antisemitisch, door te beweren dat “de Joden” de economie, de media en “elk aspect” van het Amerikaanse leven beheersen. Het postume succes van deze brief onthult dat tenminste een fractie van de jongeren helemaal niet immuun is voor Jodenhaat. Het is een teken van het verwerpelijke falen van wat we vanuit die geschiedenis hebben kunnen doorgeven.

Maar ik denk dat wat zich hier manifesteert ook complexer is. De eerste bron is natuurlijk het antizionisme, deze “toestemming om democratisch antisemitisch te zijn”, om de woorden van Vladimir Jankélévitch te gebruiken. Antizionisme slaat twee vliegen in één klap: het bevrijdt ons van het slechte geweten dat verbonden is met de Shoah – want als de Joden de beulen zijn van de Palestijnen, dan kunnen we vermoeden dat ze een beetje verdienden wat hen is overkomen en, bovenal, kunnen we geldige redenen hebben om hen te haten – en van datgene dat we geërfd hebben van de kolonisatie, door onszelf wijs te maken dat wij, in de plaats van onze grootouders, aan de goede kant van de geschiedenis zouden hebben gestaan.

De tweede is het eurocentrisme. Ik denk dat jongeren die gefascineerd zijn door de brief van Bin Laden niet noodzakelijkerwijs worden gedreven door een antisemitische passie, maar eerder door een soort narcisme. Temeer omdat we, door te verklaren dat het Westen aan de basis ligt van alle problemen, op metonymische wijze onze eigen voorrang herbevestigen, onszelf een belang toekennen dat we in werkelijkheid niet (meer) hebben. De “sanglot de l’homme blanc” (de verzuchting van de blanke man), zoals Pascal Bruckner het noemde, komt voort uit een waanidee over de werkelijke machtsverdeling en een bedrieglijk superioriteitscomplex: het is een paternalisme dat, door de Ander (de “gekoloniseerde”, de onderdrukte, de gedomineerde) in de rol van passief slachtoffer van het tumult van de Geschiedenis te houden, weigert hem als gelijke te zien. Dit is niets anders dan etnocentrisme met een andere naam. Zodra Israël wordt geïdentificeerd met dit verguisde Westen, is het niet langer vijandigheid jegens de Joden die het antizionisme verklaart, het is de zelfhaat van een Westen dat heimwee heeft naar de tijd dat het nog heerste over de wereld.

Lucie Spindler: Laten we terugkomen op de aanslagen van 7 oktober. In je podcast Complorama (met Tristan Mendès-France op France Info) leg je uit dat het idee dat Israël kwetsbaar is voor sommige mensen overeenkomt met “cognitieve dissonantie”. Wat is cognitieve dissonantie? Hoe werkt het in onze hersenen?

Dit fenomeen werd in de jaren 1950 ontdekt door de Amerikaanse psychosocioloog Leon Festinger. Hij was geïnfiltreerd in een millenaristische sekte die het einde van de wereld voorspelde op 21 december 1954. Natuurlijk gebeurde dit niet, en deze mensen bevonden zich in een situatie van cognitieve dissonantie, met andere woorden, de realiteit kwam in botsing met hun verwachtingen. We ervaren allemaal cognitieve dissonantie wanneer onze overtuigingen worden tegengesproken door de werkelijkheid. We staan dan voor de keuze om ofwel de realiteit te accepteren en onze kijk op de wereld aan te passen, ofwel onszelf te beschermen tegen de realiteit door onze toevlucht te nemen tot een wankele maar tijdelijk bevredigende verklaring. De leden van deze Amerikaanse sekte overtuigden zichzelf ervan dat als de wereld niet was vernietigd, dat te danken was aan hun gebeden. Op dezelfde manier kunnen samenzweringstheorieën een steun zijn, een middel om zichzelf te troosten door te ontsnappen aan een realiteit die ondraaglijk wordt geacht.

Lucie Spindler: Ik wil het nu hebben over de berichten die de massamoorden van 7 oktober ontkennen. Was je verbaasd dat er zo snel ontkenningstheorieën opkwamen? Zijn complottheorieën en ontkenning dezelfde fenomenen?

Ik was niet verrast en ik denk dat het negationisme dat op 7 oktober de kop op stak, niet meer weg te denken is. Er is niets geheimzinnigs aan. Invloedrijke figuren, ook uit de intellectuele wereld en de media, wentelden zich er snel in, zoals de gepensioneerde islamoloog François Burgat. Voor al diegenen die de misdaden van Hamas legitimeren door ze voor te stellen als een verzetsdaad, is het plotseling noodzakelijk geworden om de barbaarsheid van de gepleegde gruweldaden te dematerialiseren. Naar welke gebeurtenis het ook verwijst – of het nu gaat om de genocide op de Armeniërs of die op de Tutsi’s – ontkenning grenst altijd aan samenzwering. Neem de beroemde “60-woorden-zin” van Robert Faurisson (“Hitlers vermeende gaskamers en de vermeende genocide op de Joden vormen één en dezelfde historische leugen”, enzovoort): het is een complottheorie. Het enige verschil is dat samenzweringstheoretici een alternatieve versie van een gebeurtenis voorstellen, terwijl negationisten die simpelweg ontkennen. De ontkenner is een “dodenopruimer”. Het “goede nieuws” dat ze verkondigen is dat er niet zoveel doden zijn gevallen als men beweert. Deze verleiding bestaat ook aan Israëlische kant. Het beeld van de overblijfselen van een Palestijns kind in doeken werd door sommigen bijvoorbeeld gezien als een valstrik: er werd uitgelegd dat het om een nepkind zou gaan. De verleiding om het lijden van de tegenstander te ontkennen is aan beide kanten aanwezig, hoewel niet in dezelfde mate.

Lucie Spindler : In deze beeldenoorlog in het conflict tussen Israël en Hamas, zien we ook de rol die Rusland speelt, met name door bepaalde destabiliserende acties (de blauwe Davidssterren die in de regio Parijs zijn geschilderd, bijvoorbeeld). Waarom voert Rusland deze acties uit?

Specialisten wijzen inderdaad allemaal op de waarschijnlijke betrokkenheid van Russische diensten in deze zaak. Het moet gezegd worden dat Rusland een eeuwenlange expertise heeft op dit gebied. De Protocollen van de Wijzen van Zion, bijvoorbeeld, zijn waarschijnlijk het werk van agenten van de geheime politie van de tsaar, de Okhrana, die in Parijs een deel van een in het Frans geschreven anti-Bonapartistisch boek plagieerden om de beroemdste vervalsing in de geschiedenis van het antisemitisme te produceren*. Tijdens de Sovjetperiode werden operaties om onze democratieën te destabiliseren samengevat onder de term “actieve maatregelen”. Deze omvatten het aanmoedigen van wantrouwen tegen het democratische systeem door middel van samenzweringstheorieën, bijvoorbeeld over de moord op Kennedy of de oorsprong van AIDS. Deze oude recepten zijn nieuw leven ingeblazen door Vladimir Poetin, die voordat hij de politiek inging een KGB-officier was.

  • Noot van de vertaler: het gaat hier om Dialogue aux enfers entre Machiavel et Montesquieu van Maurice Joly.
Een interview met Rudy Reichstadt door Lucie Spindler. Verschenen in het winternummer (#194, december 2023) van Tenou’a. Originele titel: Théories du complot, un moyen de fuir un réel insupportable.