Massimo Polidoro
Vertaling van: Elon Musk non è uno scienziato
Zijn reputatie als visionair genie is het resultaat van een marketingstrategie die haaks staat op kritisch denken en de wetenschappelijke methode.
“Uiteindelijk zal al het leven op aarde worden vernietigd door de zon.” Ferme bewoordingen, die Elon Musk uitsprak in een interview met Fox News, waarin hij zijn redenen om Mars te koloniseren uitlegde: om een ‘tweede thuis’ voor de mensheid te creëren, voordat onze planeet wordt verbrand door de expansie van zon.
Wat is eigenlijk het probleem met deze uitspraak? Deze verklaring is wetenschappelijk gezien misleidend, ook al klinkt hij wel aardig. In feite klinkt het episch. Maar zoals veel van de uitspraken van Musk dient het slechts om te verleiden. De zon zal inderdaad ooit een rode reus worden. Maar dat zal pas over ongeveer vijf miljard jaar gebeuren. En hetzelfde lot als de aarde zal ook Mars treffen. Als je een wetenschappelijke reden zoekt om andere planeten te koloniseren, dan is dit niet de juiste. Toch functioneert de storytelling van de dreigende catastrofe wel. Vooral in een tijd waarin de wetenschappelijke geletterdheid nog steeds erg gering is.
De illusie van een geniale visionair
Elon Musk werd lange tijd beschreven als dé belichaming van het creatieve genie: de man die de wereld zal redden. Elektrische auto’s, herbruikbare raketten, brein-machine-interfaces, futuristische tunnels. Maar er is een wezenlijk verschil tussen wetenschappelijk denken en marketing van technologie. En Musk geeft steeds meer aandacht aan het laatste en steeds minder aan het eerste.
Het verschil is verre van triviaal. Wetenschappelijk denken is gebaseerd op twijfel, verificatie, gedeelde fouten, transparantie. Marketing daarentegen is gericht op overreden, verbazen, verkopen. Wanneer deze twee niveaus worden verward, bestaat het risico dat de publieke opinie geen onderscheid meer weet te maken tussen feiten en suggestieve beweringen.
De slogan ‘laten we Mars koloniseren voordat de zon de aarde vernietigt’ is hier een perfect voorbeeld van. De sciencefictionfilmtoon spreekt tot de verbeelding, maar het negeert alle wetenschappelijke feiten. In de komende paar miljoen jaar zal de toegenomen helderheid van de zon de aarde geleidelijk minder geschikt maken voor leven, als gevolg van stijgende temperaturen en het veranderende klimaat. Maar het is belangrijk om te bedenken dat Mars nu reeds veel onherbergzamer is dan de aarde: het heeft een zeer dunne atmosfeer, gemiddeld zijn er polaire temperaturen, is er geen magnetische bescherming en het heeft slechts een geringe zwaartekracht. Denken aan verhuizen naar Mars om te ‘ontsnappen’ aan een toekomstige zon-gerelateerde crisis van de aarde is als een schuilplaats zoeken in een vriezer om de huiselijke hitte te ontvluchten. De echte noodsituatie betreft het heden en de leefbaarheid van onze planeet vandaag de dag, niet pas over ettelijke miljarden jaren.
Pseudowetenschap vermomd als de toekomst
Een ander kenmerkend voorbeeld is Neuralink, het bedrijf van Musk dat revolutionaire neurale interfaces belooft: chips in de hersenen om verlamden te laten lopen, blindheid te genezen en zelfs ‘de mens met AI te versmelten’.
De beloften lijken rechtsreeks te komen uit Hollywoodfilms. Maar wat zegt de wetenschap? Het eerste menselijke implantaat werd pas in 2024 ingebracht. De vrijgegeven data zijn vaag en de protocollen zijn ondoorzichtig. Tot op heden is er geen bewijs dat Neuralink beter heeft gepresteerd dan andere openbare onderzoeksgroepen die al jaren aan dezelfde technologieën werken. Sommige, zoals de BrainGate labs, bereikten al tien jaar geleden opmerkelijke resultaten, zonder echter met sensationele krantenkoppen te pronken.
Desondanks is Musk erin geslaagd om zich in het publieke debat te profileren als dé absolute pionier. Waarom? Omdat hij het beter vertelt. Het maakt niet uit of de wetenschap zich nog in een experimenteel stadium bevindt: het wow-effect telt. De belofte van een prachtige toekomst, altijd ‘één stap’ verwijderd van realisatie.
In veel gevallen heeft het taalgebruik van Musk alle kenmerken van pseudowetenschap: niet-verifieerbare claims, zoals ‘Neuralink zal ons redden van AI’; vage apocalyptische noodsituaties, zoals de vernietiging van de aarde; simplistische oplossingen voor complexe problemen, zoals ‘laten we naar Mars gaan’; en vooral de uitnodiging om te geloven in plaats van te begrijpen.
Dit is wat een wetenschappelijke benadering onderscheidt van een pseudowetenschappelijke: bij de eerste is elke bewering tijdelijk en altijd open voor herziening. Bij de tweede wordt er een blind vertrouwen geëist. In het geval van Musk wordt dit vaak ‘popwetenschap’ genoemd. Maar er bestaat een reëel gevaar: popularisering zonder deskundigheid is geen popularisering, het is overreding. En overreding zonder feiten maakt de weg vrij voor desinformatie.
De aantrekkingskracht van charismatische autoriteit
Er is ook nog een psychologisch aspect: Musk vertegenwoordigt een soort charismatische autoriteit waar veel mensen gevoelig voor zijn. De ondernemer die de regels trotseert, de miljardair die slimmer lijkt te zijn dan de politici, de visionair die zijn mening geeft. In een wereld met een leiderschapscrisis fascineert de figuur van de man die alleen de leiding heeft: hij is het archetype van het rebelse genie, de vernieuwer die tegen het systeem ingaat om de wereld te veranderen. Wanneer zo’n machtig figuur de rol van ‘wetenschapper’ op zich neemt, vervaagt de grens tussen kennis en mening. En het publiek loopt het risico om voor geopenbaarde waarheden aan te nemen wat in werkelijkheid slechts persoonlijke visies, vage hypotheses of zelfs alleen maar slogans zijn.
Maar Elon Musk is geen wetenschapper. Hij is een ondernemer met een opmerkelijke technische kennis, natuurlijk, maar de wetenschappelijke methode is niet alleen weten hoe je raketten moet bouwen. Het is een mentale discipline van traagheid, fouten, nauwgezetheid, samenwerking en geduld. Dit alles past niet in tweets van 280 tekens of tirades op het podium met een kettingzaag in de hand, zoals gebeurde toen Musk aankondigde dat hij de Amerikaanse federale bureaucratie wilde ‘saneren’.
Misschien is dit ook de reden waarom Musk, in het licht van zijn recente politieke terugtrekking, aankondigde dat hij terug zou gaan naar zijn bedrijf en (voorlopig althans) niet meer zou investeren in de politiek.
Zo nam hij vorige week afscheid tijdens een persconferentie in het Witte Huis met Donald Trump, waarbij hij vriendelijk en tevreden over zijn werk overkwam. Maar al een paar dagen later uitte hij harde kritiek op het wetsvoorstel dat Donald Trump de ‘One Big, Beautiful Bill Act’ noemde en dat voorziet in belastingverlagingen voor de allerrijksten en meer investeringen in militaire uitgaven en grenscontrole, maar ook in forse bezuinigingen op scholen, gezondheidszorg, duurzame energie en stimulansen voor de aanschaf van elektrische auto’s.
Een beslissing die rechtstreeks de belangen raakt van Tesla-eigenaar Musk, die de wet ‘a disgusting abomination’ (een walgelijk gedrocht) heeft genoemd die de Amerikaanse schuld alleen maar zal vergroten. Hij heeft al gedreigd om campagne te voeren tegen de Republikeinen die vóór zullen stemmen in de aanloop naar de tussentijdse verkiezingen in november 2026.
Naast de bezuinigingen zou er nog iets anders op het spel kunnen staan: de regering heeft Starlink (het satellietnetwerk van Musk) namelijk uitgesloten van luchtverkeersbeheer en de kandidatuur ingetrokken van Jared Isaacman, de miljardair en vriend van Musk, die was aangewezen om NASA te leiden.
De directe betrokkenheid van Musk heeft de grenzen laten zien van een aanpak die misschien werkt in het bedrijfsleven of bij campagnes, maar veel minder in democratisch bestuur. Het terugtreden – en het verkleinen van zijn rol in de publieke sfeer – is niet alleen een politiek feit: het is ook een teken van hoe gevaarlijk het is om te denken dat charismatisch leiderschap algemene kennis, collectieve expertise en methodiek kan vervangen.
Want wetenschap werkt niet op commando. Het kan niet worden gerund als een onderneming. Het wordt niet geïmponeerd door charisma of zichtbaarheid. Het wordt dag na dag opgebouwd door het geduldige en onzichtbare werk van duizenden mensen die samenwerken, discussiëren, fouten maken, corrigeren. Een proces dat weinig spectaculair, maar wel echt is. En dat vandaag meer dan ooit verdedigd moet worden – zelfs door diegenen die het, misschien te goeder trouw, reduceren tot een retorisch instrument.
Denken als wetenschappers
Dit is uiteindelijk het centrale punt. Bij gebrek aan wijdverspreid wetenschappelijke kennis wordt het gemakkelijk voor iedereen – als ze maar genoeg charisma, geld of volgelingen hebben – om wetenschap als een narratief frame te gebruiken. We zien dit bij Elon Musk, maar ook bij minder bekende en vaak nog gevaarlijkere figuren die wondermiddelen, nepdiëten of samenzweringstheorieën verkopen. Maar waar de traditionele charlatan het levenselixer in een klein flesje belooft, doet Musk het met een raket, een chip of een virale tweet. De verpakking verandert, niet de inhoud: in beide gevallen maak je gebruik van een verleidelijke, vaak onbewezen belofte en een publiek dat moeite heeft om het mogelijke van het aannemelijke te onderscheiden, en het aannemelijke van het ware.
Daarom is het cultiveren van wetenschappelijke geletterdheid cruciaal. Niet alleen om klimaatverandering, vaccins of genetica te begrijpen. Maar ook om de waarschuwingssignalen te leren herkennen: buitengewone beweringen zonder bewijs; gegevens die uit hun verband worden gerukt; resultaten die worden gepromoot zonder verifieerbare publicatie; technologische verklaringen die meer op geloof dan op bewijs berusten. En Musk is de afgelopen jaren een voorvechter van deze aanpak geworden. Niet alleen Neuralink, waar persberichten vaak voorafgingen aan gegevens, maar ook de automatische auto van Tesla, die als bijna onfeilbaar werd gepresenteerd ondanks de bekende beperkingen en talloze ongelukken. Het werd duidelijk met de Hyperloop, d.w.z. het idee van een supersnelle trein die in capsules reist die in tunnels onder lage druk hangen. Het werd indertijd aangekondigd als een revolutie in het openbare vervoer, maar nadat inmiddels meer dan tien jaar na het voorstel zijn verstreken, is er nog steeds geen enkel functionerend systeem op echte schaal.
De invloed van Musk, zowel ten goede als ten kwade, maakt deel uit van ons tijdperk. Hij heeft cruciale onderwerpen gepopulariseerd, enthousiasme aangewakkerd en middelen naar strategische sectoren als de ruimte en kunstmatige intelligentie gebracht. Maar juist daarom is het belangrijk om onderscheid te leren maken tussen wat aangedreven wordt door de wetenschappelijke methode en wat gestuurd wordt door beloftes. Want als wetenschap wordt gebruikt als een podium in plaats van als onderzoeksinstrument, verliest ze haar meest waardevolle sociale functie: ons helpen de wereld te begrijpen en onszelf als samenleving te verbeteren.
Denken als wetenschappers betekent niet kil, cynisch of fantasieloos zijn. Het betekent twijfel cultiveren, bewijs zoeken en indien nodig van gedachten veranderen. Het betekent ook ‘ik weet het niet’ te zeggen wanneer de gegevens ontoereikend zijn, in plaats van illusoire zekerheden te verkopen. Het is een geesteshouding die in elke sfeer van het openbare leven meer gewaardeerd zou moeten worden. Want wetenschap is verre van perfect, maar het is wel het enige instrument dat we hebben om de werkelijkheid daadwerkelijk te leren kennen. En in een steeds complexere wereld is het niet alleen naïef om de verkeerde verhalen te geloven: het kan ook levensgevaarlijk zijn.