In de vroege ochtend van 3 februari 2026, net voordat de Franse politie binnenviel bij de Parijse kantoren van X (voorheen Twitter), publiceerde het Republikeinse House Judiciary Committee een tendentieus rapport: The Foreign Censorship Threat, Part II. Dit document beschrijft hoe de Europese Unie via de Digital Services Act (DSA) een decenniumlange campagne voerde om globale online moderatie af te dwingen. Het rapport heeft een sterk partijdig karakter want het is opgesteld door alleen maar leden van de republikeinse partij en richt zich voornamelijk op vermeende bedreigingen voor de vrijheid van conservatieven, passend bij de bredere kritiek op EU-regulering vanuit aan Donald Trump gelieerde kringen. Het sluit aan bij de eerdere uitlatingen van J.D. Vance. Hij noemde tijdens de Munich Security Conference in februari 2025 de DSA een “bedreiging van binnenuit” voor Europa, groter dan Rusland of China, en linkte het toen ook al aan de censuur van rechtspopulistische stemmen.
Volgens Eva Vlaardingerbroek, een Nederlandse extreemrechtse activiste, deelde dit rapport op X en volgens haar censureerde de Europese Unie onwelgevallige berichten en manipuleerde op die manier acht verschillende verkiezingen (waaronder die in Nederland). Als enige was X niet bereid om hier aan mee te werken, hetgeen resulteerde in een boete van 120 miljoen euro en de reeds genoemde inval. En voor de zoveelste keer concludeerde ze weer eens: “democracy is dead”. Elon Musk reageerde hier al snel op met: “Tyrants love censorship.”
Dit is geen geïsoleerd incident, het past in Musk’s groeiende vijandschap tegenover de Europese Unie, die hij afschildert als een “tirannieke, ongekozen bureaucratie” vergelijkbaar met nazi-Duitsland. Maar waarom ziet Musk de EU als zijn persoonlijke vijand? En hoe past dit in een breder patroon van onverholen hypocrisie, het pushen van een extreemrechtse politieke agenda en een wereldbeeld dat botst met liberale democratie?
Het pleidooi voor “free speech absolutism” – absolute vrijheid van meningsuiting als hoeksteen van democratie – lijkt op het eerste gezicht erg nobel. Musk positioneert X als een bastion tegen censuur, waar Community Notes desinformatie counteren en verbannen accounts zoals die van Donald Trump worden hersteld. Echter, een iets diepere blik onthult de hypocrisie van Musk. Zijn opvatting van vrijheid is nogal eens selectief. Het geldt namelijk alleen voor Westerse democratieën. In Turkije blokkeerde X kritische content tijdens de verkiezingen van 2023 op verzoek van president Erdoğan. In China werkte Tesla mee aan censuur en schreef Musk zelfs een column voor het censuurbureau.
Dit contrasteert scherp met zijn verzet tegen de Digital Services Act, die hij afschildert als een frontale aanval op de vrijheid van meningsuiting. Critici zien hier dus evenwel geen moedige houding van principieel verzet tegen censuur en politieke willekeur, maar een duidelijke politieke agenda: Musk steunt extreemrechtse populisten als Donald Trump, Geert Wilders, Matteo Salvini, Alice Weidel en Marine Le Pen, en gebruikt X om hun extreemrechte opvattingen te propageren, terwijl hij kritische geluiden probeert te verbannen. Deze inconsistenties wijzen op diepere ideologische motieven. Musks opvattingen over democratie botsen fundamenteel met liberale waarden – zoals pluralisme, bescherming van minderheden, checks and balances – en deelt veel kenmerken met extreemrechts populisme en fascisme.
De liberale democratie benadrukt inclusie en regulering tegen haatspraak en desinformatie, maar Musk reduceert democratie tot een rauwe meerderheidsmacht, “de wil van het volk“, vaak gedefinieerd als een homogeen witte, nationalistische groep tegen “globalistische elites” en migranten. Hij promoot de “Great Replacement“-theorie, noemt migratie een “invasie” die het voorbestaan van de Westerse cultuur bedreigt, en steunt zeer actief extreemrechtse partijen als de Duitse Alternative für Deutschland, die hij zelfs “Duitslands enige hoop” noemt ondanks de vele vertakkingen in het neonazistische milieu. Zijn retoriek over “hard men” die niet voor het gebruik van geweld zouden moeten terugschrikken in hun strijd tegen de “decadentie” klinkt als een echo van fascistische oproepen tot een nationale hergeboorte en een herstel van zuiverheid.
Dit wereldbeeld sluit nauw aan bij Jeffrey Herfs concept van “reactionary modernism” zoals beschreven in zijn boek Reactionary Modernism: Technology, Culture, and Politics in Weimar and the Third Reich (1984). Herf beschrijft hoe intellectuelen en ingenieurs in interbellum-Duitsland moderne technologie vierden – “stalen romantiek” – maar de Verlichting afwezen: rationalisme, egalitarisme en parlementarisme. Technologie moest “vergeestelijkt” worden door natie en volk, niet door liberale waarden. Musk belichaamt een 21e-eeuwse variant hiervan, hij omarmt Artificiële Intelligentie, ruimtevaart en biotech als instrumenten voor een heroïsche redding, maar verwerpt de “woke” cultuur, wetgeving rond Diversity, Equity and Inclusion en regulering van sociale media als uitingen van decadentie. Hij noemt empathie zelfs de fundamentele zwakte van het liberale Westen.
Zijn “archeofuturisme” – futuristische technologie met hiërarchische, archaïsche waarden – is een retrotopia, zoals Zeno Goggi beschrijft in Elon Musk, il tecnoreazionario (2025). Goggi portretteert Musk als een “techno-reactionair” die hypermoderne technologische ambitie combineert met aartsreactionaire, archaïsche ideeën over samenleving, macht en de menselijke natuur. Goggi introduceert het begrip “sciamanesimo tecnologico” (technologisch sjamanisme), waarbij Musk optreedt als een soort moderne sjamaan: hij roept mystieke visioenen op van de toekomst (Mars als verlossing, AI als godheid) om de massa’s te betoveren, waarbij technologie wordt vermengd met archaïsche rituelen en mythische verhalen, en waarbij een persoonlijk cultus ontstaat die rationaliteit vervangt door een blind geloof in zijn profetieën.
Massimo Polidoro, een scepticus en CICAP-medeoprichter, voegt nog een laag toe door Musk’s anti-wetenschappelijke kern te ontmaskeren. In zijn video “Elon Musk? Non è uno scienziato” (2025) bekritiseert hij Musk voor het verspreiden van pseudowetenschap: hij doet niet-falsifieerbare claims zoals dat Neuralink de mensheid zal redden, hij roept vage noodsituaties op (de zon zal in werkelijkheid de aarde pas over miljarden jaren vernietigen), hij pleit voor simplistische oplossingen (Mars als “plan B“) en hij eist een blind geloof in zijn projecten. Musk verwart marketing met wetenschap, hij belooft grote doorbraken (bijvoorbeeld Hyperloop, zelfrijdende auto’s) zonder transparantie of verificatie te geven, wat typisch is voor pseudowetenschappelijke demagogen.
Sinds de overname door Musk van X in 2022 is het platform een megafoon voor extreemrechtse boodschappen geworden. Studies tonen een verdubbeling van antisemitische tweets (ISD/CASM, 2023) en een 50% stijging in hate speech (Berkeley-studie, 2025). Musk herstelt accounts van white supremacists als Nick Fuentes en Richard Spencer, terwijl hij “cisgender” verbiedt als slur. Dit normaliseert racisme en antisemitisme, met X als een “fascist free-for-all“.
De vijandschap tegenover de EU past hierin: de DSA botst met de “free speech” van Musk. Hij verwerpt elke vorm van regulering als een bedreiging voor zijn eigen vrijheid, maar gooit het wel op een akkoordje met autoritaire regeringen als het hem beter uitkomt. Uiteindelijk onthult Musks kwade trouw een patroon: vrijheid is voor hem slechts een dekmantel voor zijn techno-reactionaire agenda. Zijn “toekomst” is een retrotopia – futuristisch qua vorm, maar aartsreactionair qua inhoud, namelijk een herstel van verouderde hiërarchieën, een streven naar witte nationale zuiverheid en een uitgesproken anti-egalitarisme. Dit is geen innovatie; dit is een bedreiging voor de democratische kernwaarden, een gevaarlijke reïncarnatie van het historische fascisme in een digitaal jasje. De visionair die zo graag Mars wil koloniseren ondermijnt alvast de vrijheid en de democratie op aarde.
Peter Zegers
Gerelateerd: